سرنوشت طغیانگران

از این آیه به بعد، قرآن یک برنامه تربیتى مرحله، به مرحله را، براى بیدار ساختن بت پرستان و مشرکان ـ به تناسب انگیزه هاى مختلف شرک و بت پرستى ـ عرضه مى کند.

نخست براى کوبیدن عامل غرور که یکى از عوامل مهم طغیان، سرکشى و انحراف است، دست به کار شده و با یادآورى وضع اقوام گذشته و سرانجام دردناک آنها، به این افراد ـ که پرده غرور بر چشمانشان افتاده است ـ هشدار مى دهد و مى فرماید: «آیا اینها مشاهده نکردند چه اقوامى را پیش از آنها هلاک کردیم؟! اقوامى که امکاناتى در روى زمین در اختیار آنها گذاشتیم که در اختیار شما نگذاشتیم»؟! (أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْن مَکَّنّاهُمْ فِی الأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ).

از جمله این که: «باران هاى پر برکت و پشت سر هم براى آنها فرستادیم» (وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَیْهِمْ مِدْراراً).(1)

و دیگر این که: «نهرهاى آب جارى را از زیر آبادى هاى آنها و در دسترس آنها جارى ساختیم» (وَ جَعَلْنَا الأَنْهارَ تَجْری مِنْ تَحْتِهِمْ).

اما به هنگامى که راه طغیان را پیش گرفتند، هیچ یک از این امکانات نتوانست آنها را از کیفر الهى بر کنار دارد «و ما آنها را به خاطر گناهانشان نابود کردیم» (فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ).

«و بعد از آنها اقوام دیگرى روى کار آوردیم» (وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرینَ).

آیا نباید مطالعه حال گذشتگان، براى آنها سرمشقى بشود؟! و از خواب غفلت بیدار، و از مستى غرور هشیار گردند؟

آیا خداوندى که درباره گذشتگان چنین عمل کرده توانائى ندارد همان برنامه را نیز درباره اینها اجرا کند؟!

* * *

نکته ها:

1 ـ قرن

«قرن» گر چه معمولاً به معنى یک زمان طولانى (صد سال یا هفتاد سال یا سى سال) آمده است، ولى گاهى ـ همان طور که اهل لغت تصریح کرده اند ـ به قوم و جمعیتى که در یک زمان قرار دارند گفته مى شود، اصولاً «قرن» از ماده «اقتران» و به معنى نزدیکى است و چون اهل عصر واحد و زمان هاى متقارب به هم نزدیکند هم به آنها، و هم به زمان آنها قرن گفته مى شود.(2)

* * *

2 ـ امکانات و طغیان

در آیات قرآن مکرر، به این موضوع اشاره شده که امکانات فراوان مادى باعث غرور و غفلت افراد کم ظرفیت مى شود; زیرا با داشتن اینها خود را بى نیاز از پروردگار مى پندارند.

غافل از این که: اگر لحظه، به لحظه و ثانیه، به ثانیه کمک و امداد الهى به آنها نرسد، نابود و خاموش مى گردند، چنان که مى خوانیم: إِنَّ الإِنْسانَ لَیَطْغى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى: «انسان هنگامى که خود را بى نیاز پندارد طغیان مى کند».(3)

* * *

3 ـ هشدار به سرمستانِ باده غرور

این هشدار مخصوص بت پرستان نیست، هم امروز قرآن نیز به دنیاى ثروتمند ماشینى که بر اثر فراهم بودن امکانات زندگى، از باده غرور سرمست شده، هشدار مى دهد: وضع گذشتگان را فراموش نکنید که چگونه بر اثر عامل گناه، همه چیز را از دست دادند.

شما هم با روشن شدن جرقه آتش یک جنگ جهانى دیگر ممکن است همه چیز را از دست بدهید و به دوران قبل از تمدن صنعتى خود باز گردید.

توجه داشته باشید: عامل بدبختى آنها چیزى جز گناه، ظلم، ستم، بیدادگرى و عدم ایمان نبوده، همین عامل در جامعه شما نیز آشکار شده است.

به راستى مطالعه تاریخ زندگى فراعنه مصر، ملوک سبا، سلاطین کلده و آشور، و قیصرهاى روم با آن زندگانى افسانه اى و ناز و نعمت بى حساب، و سپس مطالعه عواقب دردناکى که بر اثر کفر و بیدادگرى طومار زندگانى آنها را در هم پیچید، براى همه کس و براى همه ما درس عبرتى است بزرگ و آشکار.

* * *

1 ـ «مِدْراراً» در اصل از ماده «درّ» به معنى شیر است و سپس به مایعاتى همانند باران، که ریزش دارد گفته شده است، و «مدرار» صیغه مبالغه است و جمله «أَرْسَلْنَا السَّماءَ» در حقیقت، براى بیان مبالغه بیشتر مى باشد.

2 ـ «تبیان»، جلد 4، صفحه 81، مکتب الاعلام الاسلامى، طبع اول، 1409 هـ ق ـ «مجمع البیان»، جلد 4، صفحه 11، ذیل آیه مورد بحث، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ «زاد المسیر»، جلد 3، صفحه 6، دار الفکر بیروت، طبع اول، 1407 هـ ق ـ تفسیر «قرطبى»، جلد 6، صفحه 391، مؤسسة التاریخ العربى، بیروت، 1405 هـ ق.

3 ـ علق، آیات 6 و 7.